मी आणि कन्फ़्युशिअस
१० फेब्रुवारी २०२१ बुधवार
मी (०१ जून १९६१ ते आजतागायत......) कन्फ़्युशिअस (इ.स.पूर्व ५५१ ते ४७९)
One of Confucius’s most-significant personal descriptions is the short autobiographical account of his spiritual development found in the Analects:
At 15 I set my heart on learning; at 30 I firmly took my stand; at 40 I had no delusions; at 50 I knew the mandate of heaven; at 60 my ear was attuned; at 70 I followed my heart’s desire without overstepping the boundaries. (2:4)
लुन-यू म्हणजे ‘प्रवचने’ या नावाचा कन्फ्यूशसच्या प्रवचनांचा एक संग्रह आहे. त्यातील पहिलाच शब्द ‘स्युए’ हा अध्ययन करणे, या अर्थाचा आहे. त्यात आचार्याने म्हटले आहे, ‘सतत चिकाटीने मन लावून अध्ययन करणे, ही आनंददायक गोष्ट नाही काय?’ (१·१). आपल्या शिष्यांबरोबर त्याने अनेकवार अध्ययन या विषयाची चर्चा केली आहे. उपयुक्त पुस्तकातील पुढील अवतरणे पहा : ‘पंधराव्या वर्षी अध्ययन करण्याची ओढ मला लागली. तिसाव्या वर्षी मी त्यात स्थिरावलो. चाळिसाव्या वर्षी सर्व संशयांचा निरास झाला. पन्नासाव्या वर्षी विश्वयोजना कळू लागली. साठाव्या वर्षी केवळ ऐकून सत्य काय व असत्य काय हे ठरविणे शक्य झाले. सत्तराव्या वर्षी युक्ताचाराचे उल्लंघन न करताही मी स्वच्छंदपणे जगू शकतो ’ (२·४). ‘कोणत्याही दहा कुटुंबात माझ्याइतका प्रामाणिक आणि निष्ठावंत माणूस सापडू शकेल पण माझ्याएवढे विद्याप्रेम असलेला माणूस जगाच्या पाठीवर मिळते कठीण’ (५·२७).
कन्फ्यूशसच्या मताप्रमाणे अध्ययनाबरोबरच स्वतः विचार करण्याची शक्तीही वाढीस लागली पाहिजे. त्याने म्हटले आहे, ‘विचारपरिशीलनाशिवाय केलेले अध्ययन म्हणजे व्यर्थ श्रम होत. अध्ययनाशिवाय केलेला नुसता विचार हा भयावह आहे’ (२·१५). केवळ अभ्यास आणि विचार एकत्र आले एवढेही पुरे नाही त्यांना कृतीची जोड पाहिजे. ज्ञान आणि विचार हे नेहमी आचरणात आणले पाहिजेत, असे तो म्हणे.
Confucius’s life as a student and teacher exemplified his idea that education was a ceaseless process of self-realization. When one of his students reportedly had difficulty describing him, Confucius came to his aid:
Why did you not simply say something to this effect: he is the sort of man who forgets to eat when he engages himself in vigorous pursuit of learning, who is so full of joy that he forgets his worries, and who does not notice that old age is coming on? (7:18)
What he demanded of himself was strenuous:
It is these things that cause me concern: failure to cultivate virtue, failure to go deeply into what I have learned, inability to move up to what I have heard to be right, and inability to reform myself when I have defects. (7:3)
